Metin tuerleri

1. küçük ölçekli yapılar

(bağlaşıklık + bölgesel tutarlılık)

2. büyük ölçekli yapılar

(bütüncül tutarlılık)

3. üstyapı (metin türleri)

- metnin kurgulanış biçimi, üretim planı ya da metnin genel düzenleniş biçimini veren soyut bir şema gibidir

- bir türün temsilcisi olan metinler genelde değişmez bir üstyapıya sahiptir

- örn. dergi makaleleri önerme/hipotezle başlar, günlük konuşma selamlaşma ile başlar, ayrılış katılımlarıyla son bulur

- üstyapı iki şeyi ortaya koyar:

-> metin türleri (ve buna bağlı olarak metinlerin şematik/sözbilimsel yapısı)

-> metinler içindeki anlatım türleri

- metinlerin iletişimsel amacı

- metnin genel ve özel olarak adımları

- metin türü ve şemaya uygun olarak dilsel seçim ve kodlamalar

- metnin üretiliş amacı okuyan kişiyi belirli bir konu hakkında bilgilendirmektir

-> metnin içeriği özel bir öneme sahiptir

- işlev, belirli bir konu hakkında ister öznel istner nesnel ağırlıkta olsun, bilgi aktarımıdır

- örn.: gazete haberi, rapor, ders kitabı, eleştiri metni

- bir olayı/olaylar dizisini anlatmayı üstlenen sözlü ya da yazılı söylem

- belirli bir söylemin konularını oluşturan gerçek ya da kurmaca olaylar dizisine, bunların bağlanma, karşıtlık, tekrar vb. ilişkilerine göndermede bulunur

- anlatılan olaya değil, birilerinin bir şeyleri nakletmesiyle meydana gelen olaya gönderme

-örn.: bireylerin başından geçen olayların bir başkası tarafından aktarımı, haberler, roman (macera, aşk, polisiye, toplumsal, tarihsel, bilim-kurgu, mektup...), masal (halk/peri masalları), kısa öykü, anlatıya dayalı yazılı tanıtım metinleri, sinema, çizgi filmler, fıkralar

- bir metin türünde bir ya da birden fazla anlatım türü kullanılır

- örn.: bir romanda anlatısal (öyküleyici), betimleyici, açıklayıcı anlatımların hepsi görülür

- egemen olan, metnin bütününde hakim olan anlatısal (öyküleyici) anlatımdır

- bilgiyi alıcıya aktarma işlevindedir

- kavramların oluşturduğu anlamsal çerçeveye (Rahmen) dayanan nitelemeler yapılır, örnekler verilir

- betimleme: bir şeyi kalabalık içinden çekip yakınlaştırmaktır,

insan grubu içinde bir insan

doğadaki bir bitki/hayvan

şehirdeki bir bina/sokak

kuramlar arasındaki bir kuram

geçmişten günümüze (ya da hayali) bir zaman içinde kesit

- metin içinde "birşey"in özellikleri, diğerlerine göre daha çarpıcı özellikleri genelden-özele, uzaktan-yakına, aşağıdan-yukarıya gibi (veya tersi) bir bakış açısıyla (ya da başka bir mantığa göre) düzen içinde verilir

- metinlerin amaçlarına göre betimlemeler farklılık gösterebilir:

turist rehberinde yerler, nesneler belgesel bilgi ile verilir, yer ve metin arasında bir ilişki kurulur

tarih kitaplarında bir savaş, bir kral, bir şehir anlatılırken gerçekle olabildiğince uyusarak anlatılır

- betimlemede öncelikle varlığın adlandırılması, sonra da çeşitli sıfat ve tamlamalar ile görselleştirilebilmesi gerekir

roman, turist rehberi, öykü, masal, katalog, sözlük, tarih kitabı, haber, reklam

- gönderici duyguları,düşünceleri, öncelikleri, ilkeleri, önyargıları, geçmiş deneyimleri konusunda bilgi verir

- bir olay, bir olgu ya da bir öykü olayın kahramanlarının, birbirleriyle ilintili olayların belli bir zaman ve yer içine oturtulmasıyla bir anlatma düzeni izlenerek anlatılır

- neden, sonuç, amaç, amaca ulaşma, zaman ilişkileri öncelenir, bunları yansıtmak için yantümceler kullanılır

- yanlıcza yazınsal metinlerde değil, kişisel deneyim, birinin başına gelen olaylar, günlük konuşmalar, sahne sanatları gibi metinlerde de kullanılır

- roman, şiir, öykü, masal, fıkra, gazete metinleri, filmler, mitler, rapor

- gerçek dünyaya ait bilgileri genişletmek, yaymak için kullanılır

- niçin ve nasıl sorularının yanıtı

- betimleme sıklıkla kullanılır

- bilgi verme amacı güdüldüğü için konuyla ilgili terimler ve üstdil (Metasprache) kullanımı görülür

- temel amaç güncel ya da tarihi bir konuyu, olayı nesnel ve doğru biçimde okura aktarmaktır

- bilimsel makale, tez, üniversite ders kitapları, gazete haberleri, bilimsel raporlar, deneme

- bir savı savunan ya da ona karşı gelen metinler

- yazarlar bir şeyin doğru-yanlış, olumsuz-olumlu, iyi-kötü, yararlı-zararlı vb. olduğu konusundaki inançları ya da düşünceleri değiştirerek ikna etmeyi ve inandırmayı amaçlarlar

- bu metinlerde bir düşünceyi açıklayarak bir başka düşünceyi çürütme ve o konudaki inanışları değiştirme amaçlanır

- yazar savın tutarlı olduğunu gösterecek bir sözcük dağarcığı kullanır

- açımlama, paralellil, yineleme sıklıkla kullanılır

- kesin ifadeler (kuşkusuz, elbette, kesinlikle...), çeşitli bağlaçlar (ama, üstelik, zira, çünkü...) sıklıkla kullanılır

- birinci kişi ya da kişisiz kullanımlar (edilgen, kişi belirtmeyen yapılar), okuru ikna etmek için onu metnin içine çeken ikinci kişi kullanımları (sen, siz) görülebilir

- düşünceyi desteklemek için örnekler, başka kaynaklardan alınan bilgiler, kanıtlar sıkça sunulur

bilimsel makale, tez, üniversite ders kitapları, bilimsel raporlar, reklam, ürün tanıtımları, politika konuşmaları, ideolojik yazılar

- düşünsel değer üretme ve bilginin iletilmesine ağırlık verilir

- ders verme, tartışma yaptırma, düşünce yoluyla sonuç çıkarma eylemlerinin gerçekleştirilmesi amaçlanır

- anlatımı ve içeriği genellikle nesnel ve bilimseldir

- belirli bir sistematik ve yöntem anlayışı doğrultusunda bilgi, deneyim, farklı bakış açıları, kurallar aktarılır ve öğretilir

- okuyucuda düşünce değişimi ve pekiştirme amaçlanır

- bilimsel merinlerden daha kesindir, bilgilerin doğruluğu tartışılmaz niteliktedir

- geniş zaman ve kesinlik ifadeleri sıklıkla kullanılır

- kişisel bakış açılarını gösteren ifadeler kullanılmaz

- neden-sonuç ilişkileri sıklıkla kullanılır

ders kitapları, kaynak kitaplar, eğitime yönelik kitaplar, kılavuzlar (köpek bakımı kitabı gibi), çocuklar için hazırlanmış bilimsel içerikli kitaplar, dini metinler, kurallar